Recht van onderop

Michael Verhulst
M.J.M. Verhulst, LL.B is masterstudent staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit Nijmegen en oud-hoofdredacteur van dit blad.

Wij rechtenstudenten worden in onze rechtenopleiding voornamelijk positiefrechtelijk opgeleid. We leren hoe ons rechtssysteem in elkaar zit, welke beginselen, fundamenten en uitgangspunten wij aan ons recht ten grondslag leggen, welke materiële regels er gelden en hoe de burger, een rechtspersoon of de overheid zijn recht kan ‘halen’. In de masterfase van de opleiding komt daar vaak – en meestal explicieter dan in de bachelorfase – kennis van de belangrijkste juridisch-wetenschappelijke discussies bij. Uiteraard is kennis van het geldende recht van evident belang voor elke jurist, of je nu rechter, advocaat, beleidsambtenaar of promovendus wordt. Maar kennis van het geldende recht is eigenlijk nog slechts één kant van de juridische medaille.

We weten uit het recht namelijk hoe ons rechtsleven eruit ziet, we weten wat we moeten doen en we weten – vooral – wat we niet moeten doen. Maar weten we vervolgens ook of het recht daadwerkelijk in de praktijk zo werkt? Want waarom worden sommige regels wel en andere juist niet nageleefd? Hoe kan het dat sommige regels door uitvoeringsambtenaren anders worden toegepast dan oorspronkelijk de bedoeling was? Hoe belangrijk is het dat naleving van de regels ook gecontroleerd en eventueel gehandhaafd wordt? Voor welke vorm van handhaving moet dan worden gekozen? Waarom stappen mensen bij een geschil naar de rechter en kiezen ze niet voor een minder juridische weg, zoals mediation? En als er dan een oordeel van de rechter ligt, wordt dit dan wel daadwerkelijk nageleefd? Welke factoren spelen daar in mee?

Al dit soort, op de praktijk gerichte, vragen zullen vroeg of laat in bijna elke juridische professie een keer de revue passeren. Daarbij zijn zelfs ook meer principiële vragen denkbaar: Hoe worden wettelijke regels opgesteld? Wie bepalen werkelijk de inhoud van wetten? En wat is de rol van ambtenaren, het bedrijfsleven of belangenorganisaties? Zijn juridische regels eigenlijk wel de enige en meest gezaghebbende ‘gedragsregels’? Of worden mensen ook door andere regels geleid en, zo ja, hoe verhouden die zich dan tot de juridische regels?

Dergelijke praktisch geformuleerde vragen zijn het vertrekpunt van het boek Recht van onderop: antwoorden uit de rechtssociologie, onder redactie van Marc Hertogh en Heleen Weyers. Met dit kloeke werk is het de redactie gelukt om in 23 hoofdstukken, verdeeld over 5 thema’s, de meest uiteenlopende aspecten van de maatschappelijke betekenis van het recht (law in action) op een leesbare manier uiteen te zetten. Het boek is uitdrukkelijk bedoeld om een breed publiek kennis te laten maken met het vakgebied, maar tegelijkertijd ook om een overzicht te bieden van de meeste recente kennis en inzichten. Het boek is samengesteld door gerenommeerde wetenschappers uit Nederland en Vlaanderen, met een ‘zware’ delegatie uit Nijmegen met namen als Ashley Terlouw, Leny de Groot-van Leeuwen, Jan Terpstra, Anita Böcker en Derk Venema. Hoewel het vak rechtssociologie in onze bacheloropleiding – helaas! – niet altijd op het favorietenlijstje van veel studenten staat, biedt dit boek voor elke rechtenstudent een aantal interessante eye-openers, die de kijk op het recht sterk zullen beïnvloeden. Kennis van de werking van het recht is immers ook kennis van het recht zelf.

Het boek is anders dan het inleidende boek van Schwitters (Recht en samenleving in verandering) breder van opzet en gaat dieper op de deelonderwerpen in, waarbij de algemene leerstukken van de rechtssociologie zich wat meer op de achtergrond bevinden. Ook voor diegenen die geen rechtssociologie hebben gevolgd in hun derde bachelorjaar – of niet van plan zijn het vak te gaan volgen – is het boek een absolute aanrader. Het boek doet je beseffen dat er meer nodig is dan mooi geschreven regels om het recht goed tot zijn ‘recht’ te laten komen. Dat de wet niet uit zichzelf werkt, maar dat deze eerst door de maatschappij moet worden opgepakt en moet worden geïnternaliseerd. Dat er bovendien altijd rationele, menseigen, en ogenschijnlijk logische krachten zijn die de goede werking van het systeem frustreren. Of je nu geïnteresseerd bent in het civiel, in het bestuurs- of in het strafrecht, dit boek (of: de rechtssociologie in het algemeen) biedt voor ieder wat wils en zou eigenlijk voor elke jurist verplichte kost moeten zijn.

Bibliografische gegevens

Marc Hertogh & Heleen Weyers, Recht van onderop. Antwoorden uit de rechtssociologie, Nijmegen: Ars Aequi Libri 2011.
514 pagina’s
ISBN: 9789069167763
Prijs: €49,50.

Het boek is hier te bestellen.