De advocaat van de toekomst

Niek van den Pasch
mr. N.P.J. van de Pasch is advocaat bij Van der Putt Advocaten in Venray en oud-hoofdredacteur van dit blad.

De rechtenstudie was een genot. Lekker keuvelen over de verruiming van de uitzondering op de uitzondering op de uitzondering op de hoofdregel over beschikkingsbevoegdheid, die de Hoge Raad met het arrest-Uitslag/ Wolterink in de gedachte achter artikel 3:86 lid 3 sub a BW1 las. HR 14 november 1997, ECLI:NL:HR:1997:ZC2491. Deze manier van denken is een symptoom van ernstige beroepsdeformatie. Vaak is die aandoening ongeneeslijk. Het virus nestelt zich in je vezels en neemt sommige lichaamsfuncties helemaal over. Dat vormt je tot een advocaat die elk probleem kan vangen in juridische begrippen en zo de realiteit grijpbaar en hanteerbaar maakt. Die eigenschappen zijn in veel situaties heel waardevol. Maar ze vernauwen je blik soms ook wel. Stompen af, bijna. Dit is een pleidooi voor groei in meer richtingen. Omdat het nodig is. En vooral omdat het gaaf is.

Verandering
In de collegebanken had ik een romantisch beeld van de advocatuur. Met krulsnor en horlogeketting in krijtstreep wachten tot zaken komen aanwaaien. Of zoiets. Kennis opzuigen tot je bol staat van het vernuft. Toch kwam mijn meest leerzame moment als een bus van links. Op een dag besloot ik namelijk om mijn comateuze Twitter-account te reanimeren.www.twitter.com/niekvandepasch (volg @NiekvandePasch). Vanaf toen is mijn gevoel voor het vak anders, breder, beter. Dat gun ik iedereen. Daarom open ik met dit verhaal graag een luikje naar de dingen die juridische dienstverlening volgens mij radicaal gaan veranderen. Want het is niet de sterkste die overleeft noch de meest intelligente, maar degene die zich het beste aanpast aan verandering. L.C. Megginson, 'Lessons from Europe for American Business', Southwestern Social Science Quarterly 1963-1, p. 4 (en dus geen citaat van Charles Darwin!). Achtereenvolgens komen daarom zeven thema’s voorbij, die onderling min of meer samenhangen: productisering, beprijzing, kennisdeling, automatisering, projectfasering, personal branding en klantbeleving. Allemaal best lelijke kreten, dat geef ik meteen toe. Toch moet het elke jurist fascineren hoe hij zijn markt goedkoper, sneller en beter kan bedienen. Anders verdwijnt die markt vroeg of laat vanzelf.

Productisering
Sommige advocaten rillen al van minachting als iemand ze durft weg te zetten als dienstverleners. We zijn vakmensen die ons ambacht uitoefenen voor een ereloon, toch? Allicht is het soms echt bespoke. Minstens net zo vaak - of nog veel vaker - gaat het echter om standaardklussen. Contracten maken is dan soms een simpele invuloefening. Met DoeHetZelfNotaris.nl en Overeenkomsten.nl biedt Advocatie-oprichter Pablo van Klinken particulieren en ondernemers bijvoorbeeld de kans om zelf juridische documenten op te stellen. De gevestigde orde bestrijdt die ontwikkeling in een achterhoedegevecht. Notarissen mogen van het Amsterdamse hof immers gerust meewerken aan de producten van HEMA.Hof Amsterdam 16 juni 2015, ECLI:NL:GHAMS:2015:2270.

Beprijzing
Bij een webshop vol contracten past vanzelfsprekend een vaste prijs per product. Die zekerheid vooraf trekt kopers aan, omdat niemand graag blanco cheques uitschrijft. Allerlei abonnementsvormen ontstaan om tegemoet te komen aan diezelfde behoefte. Daarom schieten ook alternative fee arrangements als paddenstoelen uit de grond.P.J. Lamb, Alternative Fee Arrangements: Value Fees and the Changing Legal Market, Londen: Ark Group 2010. Contingency is hier nog verboden, maar flat of capped is een fee af en toe al. Dat gebeurt zelfs bij complexe rechtszaken. Kantoren laten al hun dossiers analyseren door experts in big data, die daaruit de parameters afleiden die het verloop van een procedure beïnvloeden. Zo is het mogelijk om aan de voorkant vrij nauwkeurig te bepalen tegen welke prijs een klant vonnis kan halen. Soms lukt het vlugger en wint de advocaat, soms duurt het langer en wint de klant. ‘ADR’ kan dan gewoon ‘Alternative Dispute Resolution’ blijven, in plaats van ‘Alarming Drop in Revenue’. Die revenuen staan zo op het eerste oog trouwens ook van een andere kant onder druk.

Kennisdeling
De filosoof George Bernard Shaw zei ooit dat elk beroep een samenzwering tegen de leek is.G.B. Shaw, The Doctor's Dilemma, Auckland: The Floating Press 2011, p. 39. Lang hadden advocaten een monopolie op juridische informatie. Kennis is macht is geld. En toen kwam het internet. Het is Google’s missie om alle informatie ter wereld te organiseren, overal toegankelijk en voor iedereen bruikbaar te maken. V.A. Scott, Google, Westport: Greenwood Press 2008, p. 44.Advocaten moeten positie kiezen in die nieuwe realiteit. Jeroen Zweers is nu innovatiedirecteur bij Kennedy Van der Laan en zat daarvoor zestien jaar bij Dirkzwager. www.twitter.com/zweers (volg @zweers) en www.twitter.com/bebaardehipster (volg @bebaardehipster).Hij bedacht het online portaal ‘Partner in Kennis’ en deed de offline bibliotheek open voor publiek. Zonder angst. Want klanten lopen ooit tegen de grenzen van hun deskundigheid aan en wenden zich dan alsnog tot advocaat die hen tot aan die limiet hielp. Dirkzwagers directeur Marcel Hielkema zoekt de metafoor in zijn eigen beperkingen: “Ook met de beste gereedschapskist kan ik mijn auto niet zelf repareren.” Advocaten moeten durven vertrouwen dat hun toegevoegde waarde uitstijgt boven het opdreunen van wet en rechtspraak. Elke rechtenstudent kan op een verjaardagspartijtje prima aan tantes uitleggen waarom de studie nou net iets anders is dan “dat dikke wetboek uit je hoofd leren”. Vanuit dat geloof kunnen advocaten die hun kennis slim delen juist meer werk binnenhalen. Leuker werk bovendien.

Automatisering
Hoe verzet je al die karweien? Pas was nog een uitspraak van de Hoge Raad nodig om procederen per fax mogelijk te maken.HR 17 april 2015, ECLI:NL:HR:2015:1078. In 2015. De president van het Amerikaanse Hooggerechtshof John Roberts vindt dat rechters de plicht hebben om langzamer te gaan dan de technologische ontwikkelingen. Het Programma Kwaliteit en Innovatie van de Nederlandse rechtspraak loopt dan ook keurig achter op schema. Buiten dit wereldje gaat het hard. Héél hard. Zo rond 2020 zal een computer van € 1.000,- evenveel rekenkracht hebben als een menselijk brein. In 2045 is voor dat geld een apparaat te koop dat een miljard keer sterker is dan de hele mensheid samen.R. Kurzweil, The Singularity Is Near: When Humans Transcend Biology, New York: Viking Press 2005, p. 112 en 126. Die duizelingwekkende statistieken slaan dood op veel juristen. Dichter bij huis ontstond in het kader van een Canadees afstudeerproject ‘Ross’ uit IBM’s paradepaardje ‘Watson’ (die ooit de tv-quiz Jeopardy won). Dit programma begrijpt vragen in natuurlijke spreektaal en beantwoordt die uit een database vol wetgeving en jurisprudentie.www.rossintelligence.com Waar zo’n stukje software advocaten nog wil ondersteunen, probeert een andere innovatie diezelfde advocaten overbodig te maken. De blockchaintechnologie die onder virtuele valuta als bitcoins ligt, biedt namelijk ook een basis voor zogenaamde smart contracts.M. Swan, Blockchain. Blueprint for a New Economy, Sebastopol: O'Reilly Media 2015, p. 9-26. Wie afspraken vertaalt in computercode creëert een overeenkomst die zichzelf uitvoert. Een koppeling met overheidsregisters laat het banksaldo van iemand die overlijdt automatisch vloeien naar de erfgenamen in een slim testament. Sponsorcontracten registreren hoe een sporter via social media merklogo’s verspreidt en keren zelf uit. Leaseauto’s starten niet zolang een termijnbetaling openstaat. Laat rechtvaardigheid zich terugbrengen tot enen en nullen? En moeten we dat eigenlijk wel willen? Knappe jongen die de hete startups in Silicon Valley afkoelt met dat soort filosofische mijmeringen.

Projectfasering
Al die snufjes maken het werk binnen een advocatenkantoor ook makkelijker. Het mag misschien huivering wekken bij advocaten die zichzelf als kunstenaars of zelfs als tovenaars zien, maar ook aan juridische dienstverlening ligt een productieproces ten grondslag. Elk bedrijf zou die lijn zo efficiënt mogelijk moeten inrichten. De zogenaamde ‘sigmabeoordeling’ taxeert het rendement van die keten in een percentage foutloze producten. Bij een ‘zes-sigmaproces’ is 99,99966% van de resultaten perfect, wat neerkomt op 3,4 fouten per miljoen.P.S. Pande, R.P. Neuman & R.R. Cavanagh, The Six Sigma Way. How GE, Motorola and other Top Companies are Honing their Performance, New York: McGraw Hill 2000, p. x. Vanuit dat principe kwam in 1986 bij Motorola de managementstrategie ‘Six Sigma’ tot stand. Wie geen dingen maakt maar dingen doet, kan de ‘verborgen fabriek’ van zijn kantoor blootleggen met ‘Lean Six Sigma’.M.L. George & R. Lawrence, Lean Six Sigma: Combining Six Sigma with Lean Speed, New York: McGraw-Hill 2002. Uiteindelijk kunnen advocatenkantoren zo efficiencyver-ies elimineren door allerlei plooien glad te strijken: opzoeken van standaardbriefjes, verbeteren van klantgegevens, printen van overbodige documenten, aanhouden van overbezetting, onbeantwoord laten van mails, drievoudig controleren van facturen.M. Bergman & P. van Sonsbeek, 'Een groene band om de dossiers?', Kwaliteit in bedrijf 2009-8, p. 12-15.

Personal branding
Die interne processen zijn uiteraard pas nodig als klanten überhaupt iets willen afnemen. Hoe vinden mensen met juridische problemen jou eigenlijk? Bijna altijd begint die zoektocht op internet. Daar vergelijken bezoekers advocaten zoals zij hotelkamers en wasmachines vergelijken. www.deadvocatenwijzer.nlWie geen profiel heeft of weinig sterren scoort, raakt buiten beeld en verliest omzet. Dat zal heel gauw voorbij de anonimiteit van het kantoor gaan, tot elke advocaat persoonlijk aan toe. Daarom moeten rechtenstudenten vroeg genoeg beginnen om hun eigen merk op te bouwen. Waar anders dan online kan iemand via kanalen als Twitter rap een juridische naam opbouwen die nationale faam geniet?www.charlotteslaw.nl Mensen zoeken interactie op media die niet voor niks social heten. Handige juristen kunnen een scherp en sympathiek profiel neerzetten dat de grootste kantoren aftroeft. Begin nú, de wereld ligt aan je voeten.

Klantbeleving
Maar kies je woorden zorgvuldig. Of ik trots ben op mijn afstudeerscriptie? Natuurlijk.N.P.J. van de Pasch, Het zwaartepunt van de pensioendriehoek, Amersfoort: Celsus 2014 (ISBN 978-90-8863-131-3). De 9 die dat stuk blijkbaar waard was, gaf me het predicaat cum laude op mijn bul. Mijn ideeën van toen omarm ik nog steeds. Beetje jammer dat de Hoge Raad tussen inbinden en verdedigen een arrest wees dat daar regelrecht tegenin ging.HR 6 september 2013, ECLI:NL:HR:2013:CA0566. Maar ja, dat hoort nou eenmaal bij dit werk. Iets anders is wat mij betreft veel erger. Ik krijg namelijk jeuk van nogal wat woorden en zinnen in mijn eigen boek. Archaïsch schrijven voor vakgenoten is leuk, maar naar buiten toe gewoon klantonvriendelijk. Laat een blog meestal nog wel dik 300 woorden toe, op Twitter moet de boodschap echt in 140 tekens overkomen. Dan is er geen tolerantie voor holle opsmuk. Wie zelf regelmatig juridisch tweet, ontwikkelt vanzelf een allergie voor wijdlopigheid. Geloof me.niekvandepasch.wordpress.com

Conclusie
Kijk mij nou breedsprakig zijn. Wat ik wil zeggen is dit. Als het ooit al genoeg was om vakinhoudelijk een kei te zijn, is die tijd volgens mij wel zo’n beetje voorbij. De jurist van de toekomst is een T-shaped lawyer: met diepe kennis van het recht (de staander) en vaardigheden in andere disciplines (de ligger).P.P. Maglio, C.A. Kieliszewski & J.C. Spohrer (red.), Handbook of Service Science, New York: Springer Science & Business Media 2010, p. 184-185. Alleen door die affiniteiten op een creatieve manier te combineren, kunnen rechtenstudenten zich ontworstelen aan een lege praktijk. Dat lijkt misschien een sombere conclusie, maar dat is pas het halve verhaal. Al deze ontwikkelingen scheppen namelijk fantastische carrièrekansen. Stuk voor stuk vergen de trends uit dit artikel briljante juristen. R. Susskind, Tomorrow's Lawyers. An introduction to Your Future, Oxford: Oxford University Press 2013, p. 111.Er is een geweldig diep begrip van het materiële en formele recht nodig om dit in producten te gieten, op te knippen in samenhangende delen, te beplakken met vaste prijzen, autonoom te laten verwerken door computers en contracten, zo goed mogelijk naar de klant te brengen en intussen iedereen vrolijk te stemmen. Deze uitdagingen stimuleren de intelligentie meer dan de routineklusjes die stagiaires nu opknappen. Volgens mij moeten rechtenfaculteiten hun studenten daarvoor beter klaarstomen. Omdat het nodig is. En vooral omdat het gaaf is.